İSG Öncü Göstergeleri: Kaza Olmadan Riski Gösteren Ölçütler

Bir fabrikanın İSG panosunda yıllardır aynı rakam durur: "Kazasız geçen gün sayısı." Sayaç yükseldikçe herkes rahatlar. Sonra bir sabah forklift bir çalışanı sıkıştırır ve sayaç sıfırlanır. Olay incelemesinde ortaya çıkan tablo tanıdıktır: yaya yolu çizgileri aylardır silikti, iki ramak kala bildirimi kapatılmadan bekliyordu, forklift operatörlerinin yenileme eğitimi ertelenmişti. Bütün işaretler oradaydı; sadece panoda değildi.

Kaza sayısı ve kaza oranları olmuş olanı ölçer. Olacak olanı görmek için başka bir gösterge ailesine ihtiyaç vardır: öncü göstergeler. Bu yazıda öncü göstergenin ne olduğunu, iyi bir göstergenin özelliklerini, sahada kullanabileceğiniz on örneği formülleriyle, göstergeyi hedefe bağlamanın adımlarını ve en sık yapılan ölçüm hatalarını anlatıyoruz.

Öncü gösterge ile geride kalan gösterge arasındaki fark

ABD İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (OSHA), 2019'da yayımladığı Using Leading Indicators to Improve Safety and Health Outcomes rehberinde iki gösterge türünü şöyle ayırır: öncü göstergeler, iş sağlığı ve güvenliği faaliyetlerinin ne kadar etkili yürüdüğü hakkında bilgi veren proaktif, önleyici ve öngörücü ölçütlerdir; yaralanma ve olaylara giden süreci ölçer ve sistemdeki zayıf noktaları önceden gösterir. Geride kalan (ardıl) göstergeler ise geçmişte olmuş olayların sayısını ve sıklığını ölçer; yaralanma, meslek hastalığı ve ölüm sayısı ya da oranı gibi.

	Geride kalan gösterge	Öncü gösterge
Neyi ölçer?	Olmuş olayı: kaza, yaralanma, kayıp gün	Olayı önleyen faaliyeti: kontrol, eğitim, bildirim, aksiyon
Ne zaman sinyal verir?	Olaydan sonra	Olaydan önce
Örnek	Kaza sıklık oranı, kaza ağırlık oranı	Ramak kala kapanma süresi, eğitim tamamlama oranı
Küçük işletmede	Uzun süre sıfır görünebilir, yanıltır	Her ay veri üretir, eğilim okunabilir
Kullanım amacı	Çabanın sonucunu doğrulamak	Değişimi yönlendirmek

OSHA'nın verdiği örnek öğreticidir: bir tehlike bildirimine yanıt verme süresi iyi bir öncü göstergedir. Süre kısalıyorsa yönetimin sahaya ilgisi artıyordur; uzuyorsa tehlikeler kontrolsüz kalıyor demektir. Üstelik çalışanlar, bildirimlerine dönüş alamadıklarını gördüklerinde bildirmeyi bırakabilir. Yani tek bir sayı hem riski hem de güvenlik kültürünü anlatır.

Geride kalan göstergelerin nasıl hesaplandığını kaza sıklık ve ağırlık oranı hesaplama yazısında ayrıntılı anlattık. Bu yazı, o oranların öncesine bakıyor.

İyi bir öncü göstergenin beş özelliği

Her sayı gösterge olmaz. OSHA rehberi iyi bir öncü göstergenin SMART ilkelerine dayanması gerektiğini söyler. Rehberdeki açılım, yönetim literatüründe alışılan açılımdan biraz farklıdır:

• Specific (Belirli): Gösterge, riski azaltmak için hangi eylemin yapılacağını açıkça tarif ediyor mu? "Güvenliği artırmak" bir gösterge değildir; "yaya yollarının haftalık kontrolü" bir göstergedir.
• Measurable (Ölçülebilir): Gösterge zaman içindeki eğilimi izlemeye izin veren bir sayı, oran ya da yüzde olarak ifade ediliyor mu?
• Accountable (Hedefle ilişkili): Gösterge, ulaşmak istediğiniz hedefle gerçekten ilgili bir şeyi mi ölçüyor?
• Reasonable (Makul): Göstergeye koyduğunuz hedefe makul bir çabayla ulaşılabilir mi?
• Timely (Zamanında): Göstergeyi anlamlı bir eğilimi görecek sıklıkta izliyor musunuz?

Pratikte bu beş soruya ek olarak bir soru daha sorun: Bu veri zaten bir yerde tutuluyor mu? Ayrıca toplanması gereken veri, ilk yoğun ayda toplanmamaya başlar. En dayanıklı göstergeler, mevcut kayıtlardan kendiliğinden çıkanlardır.

Sahada işe yarayan 10 öncü gösterge

Aşağıdaki liste bir zorunluluk listesi değil, bir başlangıç menüsüdür. Kendi risk değerlendirmenizde en yüksek puanı alan tehlikelere bağlı olanları seçin.

Gösterge	Hesap	Veri kaynağı
1. Ramak kala kapanma süresi	Bildirim tarihinden aksiyonun kapanmasına kadar geçen ortalama gün	Kaza-olay defteri
2. Ramak kala bildirim oranı	Dönemdeki bildirim sayısı / ortalama çalışan sayısı	Kaza-olay defteri, personel listesi
3. Risk önlemi termin uyumu	Termininde tamamlanan önlem / terminli toplam önlem × 100	Risk değerlendirmesi aksiyon listesi
4. Saha denetimi gerçekleşme oranı	Yapılan saha turu / planlanan saha turu × 100	Denetim planı ve tutanakları
5. Denetim bulgusu kapanma oranı	Süresinde kapanan bulgu / toplam bulgu × 100	Saha denetimi ve iç tetkik kayıtları
6. Eğitim tamamlama oranı	Eğitimi süresinde tamamlanan çalışan / eğitimi gereken çalışan × 100	Eğitim katılım kayıtları
7. Periyodik kontrol zamanında yapılma oranı	Süresi geçmeden yapılan kontrol / vadesi gelen kontrol × 100	Ekipman ve kontrol takvimi
8. Sağlık gözetimi güncellik oranı	Muayenesi güncel çalışan / toplam çalışan × 100	İşyeri hekimi kayıtları
9. İş izni uygunluk oranı	Eksiksiz doldurulup kapatılan iş izni / düzenlenen iş izni × 100	İş izni formları
10. Tehlike bildirimine ilk yanıt süresi	Bildirimden ilk müdahaleye kadar geçen ortalama saat ya da gün	Öneri ve bildirim kayıtları

Göstergelerin birkaçı birbirine bağlıdır. Ramak kala bildirimi sayısı artarken kapanma süresi de uzuyorsa, bildirim kültürü gelişiyor ama aksiyon kapasitesi yetişmiyor demektir. Bildirim kültürünü nasıl kuracağınızı ramak kala bildirimi nedir yazısında anlattık.

Göstergeyi kurmanın dört adımı

OSHA rehberi göstergeyi Planla-Uygula-Kontrol Et-Önlem Al döngüsüne yerleştirir. Sahaya uyarlanmış haliyle adımlar şunlardır:

1. Göstergeyi seçin. Rehber üç yol önerir: zaten topladığınız veriden gösterge türetmek, belirli bir tehlikeyi kontrol altına almak için gösterge kurmak ya da İSG sisteminizin zayıf bir unsurunu (yönetim liderliği, çalışan katılımı, eğitim, tehlike tespiti gibi) güçlendirmek için gösterge kurmak. Hangisinin daha iyi olduğu söylenmez; işinize uyanı seçin.
2. Hedef koyun. Örneğin "her çeyrek sonunda yenileme eğitimine katılım yüzde 100". Hedef, göstergenin hemen yanına yazılır.
3. Anlatın ve ölçmeye başlayın. Göstergeyi, hedefi ve neden seçildiğini çalışanlarla konuşun. Veriyi toplayın, ilerlemeyi düzenli ölçün, hedefin gerisindeyseniz nedenini sahaya sorun. Grafiği panoya asmak, rehberin de önerdiği basit bir yöntemdir.
4. Yeniden değerlendirin. Bir süre sonra hedefe ulaşıp ulaşmadığınıza bakın. Gösterge yüzde 100'e oturup rutinleştiyse izleme sıklığını azaltıp yeni bir göstergeye geçebilirsiniz. Hiç kıpırdamıyorsa ya hedef ya gösterge yanlış seçilmiştir.

ISO 45001 kullanan işletmeler için bu döngü yabancı değildir: standardın 9.1 maddesi izleme, ölçme, analiz ve performans değerlendirmesini düzenler; neyin, hangi yöntemle, ne zaman izleneceğine kuruluşun kendisinin karar vermesini bekler. Öncü göstergeler bu kararın somut karşılığıdır.

Hedef nasıl konur, sonuç nasıl okunur?

Öncü göstergeler doğru okunmazsa yanlış davranışı ödüllendirebilir. Üç kurala dikkat edin:

• Sayıyı değil davranışı hedefleyin. "Ayda en az 20 ramak kala bildirimi" gibi bir kota, uydurma bildirim üretir. "Bildirimlerin yüzde 90'ı 15 gün içinde kapansın" gibi bir hedef ise gerçek iş üretir. Buradaki rakamlar örnektir; kendi başlangıç değerinize göre koyun.
• Göstergeleri çift olarak okuyun. Gerçekleşme oranını kalite göstergesiyle eşleştirin. Saha turlarının yüzde 100'ü yapılıyor ama hiç bulgu çıkmıyorsa, turlar muhtemelen kâğıt üzerinde yapılıyordur.
• Geride kalan göstergeyle bağlantıyı koruyun. Öncü göstergeler iyileşirken kaza oranları aylar boyunca hiç değişmiyorsa yanlış şeyi ölçüyorsunuz demektir. Göstergeler risk değerlendirmesinde en yüksek puan alan tehlikelere bağlanmalıdır.

Göstergelerin düzenli olarak konuşulacağı en doğal yer İSG kurulu toplantılarıdır. Her toplantıda aynı üç-beş göstergenin eğilim grafiği, hedef çizgisiyle birlikte gündemin ilk maddesi olursa, kurul geçmiş kazaları anlatan bir toplantı olmaktan çıkıp önleyici kararlar veren bir masaya dönüşür.

En sık yapılan hatalar

• Çok fazla göstergeyle başlamak: Yirmi göstergeli bir pano kimse tarafından okunmaz. OSHA rehberi de başlangıçta gösterge sayısını sınırlamanın yararlı olabileceğini belirtir.
• Veriyi elle derlemek: Her ay Excel'de birleştirilen tablolar ilk yoğun dönemde güncellenmez ve gösterge sessizce ölür.
• Sorumlu atamamak: Her göstergenin bir sahibi, bir hedefi ve bir izleme sıklığı olmalıdır.
• Kazasız gün sayacını tek gösterge yapmak: Bu sayaç bildirmemeyi ödüllendirebilir ve risk hakkında hiçbir şey söylemez.
• Tanımı değiştirip eğilimi bozmak: Göstergenin hesap yöntemini değiştirdiyseniz eski ve yeni dönemi aynı grafikte karşılaştırmayın, değişikliği not edin.

Bakım, İSG, karbon ve diğer uyum alanlarındaki göstergeleri tek panoda nasıl birleştireceğinizi merak ediyorsanız, çatı düzeyindeki yaklaşımı Periyon'un uyum göstergeleri yazısında bulabilirsiniz.

FocusISG ile

Öncü göstergelerin ham verisi çoğu işletmede zaten vardır, ama farklı dosyalara dağılmıştır. FocusISG'de kaza-olay ve ramak kala kayıtları, risk değerlendirmesi önlemleri, ölçüm ve sağlık gözetimi tarihleri, iç tetkik bulguları, iş izinleri ve İSG kurulu kararları aynı panelde, tarih, durum ve sorumlu bilgisiyle tutulur. Böylece kapanma süreleri ve termin uyumu gibi oranlar ayrı bir tabloya veri taşımadan kayıtlardan okunabilir; aynı kaza kayıtları geride kalan göstergeler için de kullanılır. Modülleri FocusISG İSG turunda inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaç öncü gösterge izlemek yeterlidir?

Tek bir doğru sayı yoktur. OSHA rehberi işe az sayıda göstergeyle başlamanın yararlı olabileceğini belirtir. Pratikte en büyük üç-dört riskinize bağlı üç ile beş gösterge, hem takip edilebilir hem de yönetimde konuşulabilir bir settir. Bir gösterge hedefine oturup rutinleşince yerine yenisini alabilirsiniz.

Ramak kala bildirimlerinin artması kötü bir işaret mi?

Çoğu zaman hayır. Bildirim kültürü yeni kuruluyorsa artış, daha önce görünmeyen olayların artık kayda girdiğini gösterir. Asıl bakılması gereken, bildirimlerin ne kadar sürede kapatıldığı ve aynı tehlikenin tekrar edip etmediğidir. Bildirim sayısı artarken kapanma süresi de uzuyorsa sorun vardır.

Öncü göstergeler kaza sıklık oranının yerini tutar mı?

Hayır. İkisi birbirini tamamlar. OSHA'nın yaklaşımında öncü göstergeler değişimi yönlendirir, geride kalan göstergeler ise bu çabanın işe yarayıp yaramadığını ölçer. Kaza sıklık ve ağırlık oranını raporlamaya devam edin, ama kararları öncü göstergelere bakarak verin.

Öncü göstergeye hedef koymak zorunlu mu?

Hedefsiz bir gösterge yalnızca bir sayıdır. OSHA rehberindeki adımlarda göstergeyi seçtikten hemen sonra hedef belirlenir ve ilerleme bu hedefe göre ölçülür. Hedefin ulaşılabilir olması önemlidir; hiç tutturulamayan hedef ekibin göstergeye olan güvenini kısa sürede bitirir.

Özet

Kaza oranları dikiz aynasıdır; öncü göstergeler ise ön camdır. İyi bir öncü gösterge belirli bir eylemi tarif eder, sayıyla ifade edilir, bir hedefe bağlanır, ulaşılabilir bir hedefle izlenir ve eğilimi görecek sıklıkta ölçülür. En yüksek riskinize bağlı üç-beş göstergeyle başlayın, veriyi mevcut kayıtlardan alın, her göstergeye bir sahip ve bir hedef verin ve sonucu kaza oranlarıyla birlikte okuyun.