Kaza Sıklık ve Ağırlık Oranı Nasıl Hesaplanır? Formül ve Örnek

Yıl sonu yönetim toplantısında İSG sunumu çoğu zaman tek bir cümleyle özetlenir: "Bu yıl 6 iş kazası yaşadık, geçen yıl 4'tü." Kulağa kötüleşme gibi gelir. Ama işletme bu yıl iki vardiyadan üç vardiyaya geçtiyse ve çalışılan saat neredeyse iki katına çıktıysa, gerçekte risk azalmış bile olabilir. Ham kaza sayısı, işletmenin ne kadar büyüdüğünü, ne kadar çalıştığını ve kazaların ne kadar ağır olduğunu göstermez.

Bu yüzden iş güvenliği performansı kaza sıklık oranı ve kaza ağırlık oranı ile ölçülür. Bu yazıda iki oranın ne anlattığını, formüllerini, hangi çarpanın neden kullanıldığını, kayıp günün nasıl sayılacağını ve sahada en sık yapılan hesap hatalarını örnek bir hesapla anlatıyoruz.

Kaza sıklık ve ağırlık oranı neyi ölçer?

İki oran aynı soruya farklı açılardan bakar:

• Kaza sıklık oranı, belirli bir çalışma süresinde kaç kaza yaşandığını gösterir. Kazaların ne kadar sık olduğunu, işletmenin büyüklüğünden bağımsız biçimde karşılaştırılabilir hale getirir.
• Kaza ağırlık oranı, aynı çalışma süresinde kazalar yüzünden kaç iş günü kaybedildiğini gösterir. Kazaların sonuçlarının ne kadar ağır olduğunu anlatır.

İkisini birlikte okumak gerekir. Sıklığı yüksek ama ağırlığı düşük bir tablo, çok sayıda hafif yaralanmaya; sıklığı düşük ama ağırlığı yüksek bir tablo, az ama ciddi kazalara işaret eder. Birincisi genellikle düzen, temizlik ve davranış kaynaklı risklere, ikincisi ise makine, yüksekte çalışma ve enerji kaynaklı risklere bakmanızı söyler.

Formüller ve çarpanlar

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), 1998'de 16. Uluslararası Çalışma İstatistikçileri Konferansı'nda kabul edilen iş kazası istatistikleri kararında bu göstergeleri şöyle tanımlar:

Gösterge	Formül	Ne anlatır?
Kaza sıklık oranı	Yeni kaza sayısı × 1.000.000 / Toplam çalışılan saat	Bir milyon çalışma saatinde kaç kaza olduğu
Kaza ağırlık oranı	Kayıp gün sayısı × 1.000.000 / Toplam çalışılan saat	Bir milyon çalışma saatinde kaç gün kaybedildiği
Kaza insidans oranı	Yeni kaza sayısı × 1.000 / Ortalama çalışan sayısı	Her bin çalışana düşen kaza sayısı
Kaza başına kayıp gün	Kayıp günlerin ortalaması veya medyanı	Bir kazanın ortalama ne kadar iş göremezlik yarattığı

Çarpan yalnızca sonucu okunabilir bir sayıya çevirmek içindir; ama hangi çarpanı kullandığınız sonucu doğrudan değiştirir. Sahada karşılaşacağınız başlıca tabanlar şunlardır:

• 1.000.000 saat: ILO kararının kullandığı taban. Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları'nın (ESRS S1-14) kaydedilebilir iş kazası oranı da bir milyon çalışma saati üzerinden raporlanır.
• 200.000 saat: ABD'de OSHA ve BLS'nin kullandığı taban. BLS'ye göre bu sayı, haftada 40 saat ve yılda 50 hafta çalışan 100 kişinin toplam çalışma süresine karşılık gelir. TRIR (toplam kaydedilebilir vaka oranı) bu tabanla hesaplanır.
• 1.000 saat: Türkçe kaynaklarda ağırlık oranının bu çarpanla hesaplandığı örneklere de rastlanır. Bu durumda sonuç, milyon tabanlı değerin binde biri olarak çıkar.

Pratik kural basittir: bir oranı raporlarken çarpanını yanına yazın, başka bir firmayla ya da sektör ortalamasıyla karşılaştırırken de aynı tabanı kullandığınızdan emin olun. "Ağırlık oranımız 115" ile "ağırlık oranımız 0,115" aynı şeyi söylüyor olabilir.

Payda: toplam çalışılan saat nasıl bulunur?

Oranların en çok hata yapılan kısmı paydadır. ILO kararına göre ideal payda, referans dönemde fiilen çalışılan saatlerin toplamıdır. Bu, şu anlama gelir:

• Fazla mesai saatleri dahil edilir.
• Ücretli izin, hastalık izni ve resmi tatil gibi çalışılmayan süreler hariç tutulur.
• Fiili saat ölçülemiyorsa normal çalışma saatleri üzerinden hesaplanabilir; bu durumda izin ve tatil günleri düşülür.
• Kısmi süreli çalışanlar tam zamanlı eşdeğere çevrilir.

Puantaj ve bordro sistemi zaten çalışılan saati tutuyorsa en güvenilir kaynak odur. "Çalışan sayısı × 8 saat × 365 gün" gibi kaba hesaplar paydayı şişirir ve oranları olduğundan iyi gösterir.

Bir diğer kural da kapsam tutarlılığıdır: payda hangi çalışan grubunu kapsıyorsa pay da aynı grubu kapsamalıdır. Alt işveren çalışanlarının kazalarını sayıp saatlerini paydaya eklememek ya da tersini yapmak, oranı anlamsız kılar.

Pay: kayıp gün nasıl sayılır?

Ağırlık oranının payı olan kayıp gün için ILO kararı net bir sayım kuralı verir:

1. Kayıp süre, kazanın ertesi gününden başlar ve işe dönüşten bir önceki güne kadar sayılır. Kaza günü ve işe dönüş günü sayılmaz.
2. Süre tercihen takvim günü olarak ölçülür; iş günü olarak tutuluyorsa takvim gününe çevrilmeye çalışılır.
3. Aynı kazaya bağlı birden fazla iş göremezlik dönemi varsa her dönem ayrı sayılır ve toplanır.
4. Bir günden kısa süren, tedavi amaçlı ayrılmalar kayıp süreye katılmaz.
5. Ağırlık oranı yalnızca geçici iş göremezlik için hesaplanır; ölümlü kazalar ve sürekli iş göremezlik ayrıca raporlanır.

Kayıp gün verisinin sağlıklı olması, kaza kaydının eksiksiz tutulmasına bağlıdır. Kaza anında kaydın açılması, istirahat raporlarının ve işe dönüş tarihinin aynı kayda işlenmesi gerekir. Kazanın SGK'ya bildirim süreci ve kayıtta bulunması gereken bilgiler için iş kazası bildirimi ve SGK süreci yazısına bakabilirsiniz.

Örnek hesap: adım adım

Bir üretim işletmesini düşünelim. Yıl içinde ortalama 200 kişi çalışmış, puantaj kayıtlarına göre fazla mesai dahil, izin ve tatiller hariç toplam 400.000 saat fiilen çalışılmıştır. Yıl içinde iş göremezlikle sonuçlanan 3 iş kazası yaşanmış, bu kazalarda toplam 46 gün kaybedilmiştir. Ayrıca iş göremezlik doğurmayan ama tıbbi tedavi gerektiren 2 vaka daha kayda geçmiştir.

Gösterge	Hesap	Sonuç
Kaza sıklık oranı (ILO, 10⁶)	3 × 1.000.000 / 400.000	7,5
Kaza ağırlık oranı (ILO, 10⁶)	46 × 1.000.000 / 400.000	115
Ağırlık oranı (1.000 çarpanıyla)	46 × 1.000 / 400.000	0,115
Kaza insidans oranı	3 × 1.000 / 200	15
Kaza başına ortalama kayıp gün	46 / 3	≈ 15,3
TRIR (200.000 saat tabanı, 5 vaka)	5 × 200.000 / 400.000	2,5

Bu tablo, aynı verinin hangi tabanla hesaplandığına göre ne kadar farklı sayılar üretebildiğini de gösteriyor. Yönetime sunarken tek bir tabanı seçip yıllar boyunca onu kullanmak, eğilimi doğru okumanın ön koşuludur.

En sık yapılan hesap hataları

• Çarpanı belirtmemek: Oran çarpansız raporlanırsa başka bir sayıyla karşılaştırılamaz.
• Paydayı tahminle doldurmak: Çalışan sayısından türetilen kaba saat, izin ve tatilleri içerir; oranı olduğundan düşük gösterir.
• Kaza gününü kayıp güne eklemek: Sayım kazanın ertesi günü başlar.
• Ölümlü kazayı ağırlık oranına katmak: Geçici iş göremezlik dışındaki sonuçlar ayrı raporlanmalıdır.
• Kapsamı karıştırmak: Alt işveren kazaları paydaysa, saatleri de paydada olmalıdır.
• Yalnızca yıllık bakmak: Küçük işletmelerde tek bir kaza yıllık oranı sıçratır. Aylık ya da çeyreklik eğilim, yılı beklemeden sinyal verir.

Oranların ötesi: öncü göstergeler

Sıklık ve ağırlık oranı geride kalan göstergelerdir: kaza olduktan sonra hareket ederler. Kaza sayısı düşük bir işletmede bu oranlar uzun süre sıfır görünebilir ama bu, riskin olmadığı anlamına gelmez. Bu yüzden oranları öncü göstergelerle birlikte izlemek gerekir:

• Bildirilen ramak kala olayı sayısı ve kapanma süresi
• Risk değerlendirmesinde belirlenen önlemlerin termininde tamamlanma oranı
• Saha denetimi ve iç tetkik bulgularının kapanma oranı
• Eğitim ve periyodik muayenelerin süresinde yapılma oranı

Oranlar yükseldiğinde ilk bakılacak yer, kazaların hangi bölüm, faaliyet ve tehlike türünde yoğunlaştığıdır. Bu analiz risk değerlendirmesinin güncellenmesi için en somut girdidir; oranların düzenli olarak gündeme alınacağı yer de İSG kurulu toplantılarıdır.

FocusISG ile

FocusISG'nin Kaza-Olay Defteri'nde her kayıt kategori, kazazede, olay tarihi ve kayıp gün bilgisiyle tutulur. Dönemin toplam çalışılan saatini girdiğinizde kaza sıklık oranı ve ağırlık oranı (10⁶ tabanı) ile TRIR (200.000 saat tabanı) kayıtlardan anında hesaplanır; ayrı bir Excel tablosuna veri taşımanız gerekmez. Aynı kayıtlar SGK bildirim süresi takibini ve ESRS S1 sağlık-güvenlik göstergelerini de besler. Modülü FocusISG İSG turunda inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kaza sıklık oranı hangi çarpanla hesaplanır?

ILO'nun 1998 tarihli iş kazası istatistikleri kararında kaza sıklık oranı, dönemdeki yeni kaza sayısının 1.000.000 ile çarpılıp aynı dönemdeki toplam çalışılan saate bölünmesiyle bulunur. ABD'de OSHA ve BLS ise 200.000 saat tabanını kullanır. Karşılaştırma yapacaksanız iki tarafın aynı çarpanı kullandığından emin olun.

Kayıp gün sayılırken kaza günü dahil edilir mi?

ILO yaklaşımına göre hayır. Kayıp süre, kazanın ertesi gününden işe dönüşten bir önceki güne kadar sayılır. Bir günden kısa süren tedavi amaçlı ayrılmalar kayıp süreye katılmaz; aynı kazaya bağlı birden fazla iş göremezlik dönemi varsa her dönem ayrı sayılıp toplanır.

Ölümlü kazalar ağırlık oranına katılır mı?

ILO kararında ağırlık oranı yalnızca geçici iş göremezlik için hesaplanır. Ölümlü kazalar ve sürekli iş göremezlik ayrıca raporlanır; bu vakalar sıklık oranında sayılır ama ağırlık oranının kayıp gün toplamına eklenmez.

Taşeron çalışanların kazaları hesaba katılmalı mı?

Katılabilir, ancak tutarlı olmak şartıyla. Pay ve paydanın kapsamı aynı olmalıdır: alt işveren çalışanlarının kazalarını paya ekliyorsanız onların çalışma saatlerini de paydaya eklemeniz gerekir. En sağlıklısı oranı hem kendi personeliniz hem de alt işverenler dahil olarak ayrı ayrı izlemektir.

Özet

Kaza sıklık oranı kazaların ne kadar sık, kaza ağırlık oranı ne kadar ağır olduğunu gösterir. İkisi de ham kaza sayısının yapamadığını yapar: farklı büyüklükteki dönemleri ve işletmeleri karşılaştırılabilir kılar. Doğru sonuç için üç şart vardır: fiilen çalışılan saati kullanmak, kayıp günü ILO sayım kuralına göre saymak ve çarpanı her raporda açıkça belirtmek.