İş Ekipmanı Kullanım Talimatı Nasıl Hazırlanır? Örnek Başlıklar
Bir makinenin yanına asılmış, köşeleri sararmış, yarısı okunmayan bir A4 kâğıdı neredeyse her atölyede vardır. Üzerinde "makineyi çalıştırmadan önce kontrol ediniz" gibi genel cümleler yazar; neyin kontrol edileceği, makine sıkıştığında ne yapılacağı ya da kimin kullanabileceği yazmaz. Kaza sonrası incelemede ilk sorulan sorulardan biri ise tam olarak budur: çalışana bu ekipmanı nasıl kullanacağı yazılı olarak anlatılmış mıydı?
Bu yazıda iş ekipmanı kullanım talimatının ne olduğunu, mevzuatın talimattan neyi beklediğini, kullanım kılavuzu ve prosedürden farkını, bir talimatta hangi başlıkların bulunması gerektiğini, talimatı adım adım nasıl hazırlayacağınızı ve sahada nasıl güncel tutacağınızı anlatıyoruz.
İş ekipmanı kullanım talimatı nedir?
İş ekipmanı kullanım talimatı, belirli bir makinenin, aletin, cihazın ya da tesisatın işyerinde güvenli kullanımını kısa ve uygulanabilir adımlarla anlatan yazılı belgedir. Torna, pres, kompresör, forklift, transpalet, kaynak makinesi, taşlama, vinç ve benzeri her ekipman için ayrı hazırlanır.
Talimatın amacı, operatöre "şu anda ne yapmalıyım?" sorusunun cevabını tezgâhın başında vermektir. Bu yüzden iyi bir talimat uzun değildir; bir bakışta okunur, madde madde ilerler ve yalnızca o ekipmana özgü bilgiyi içerir. "Dikkatli çalışınız" gibi her makineye yapıştırılabilecek cümleler talimat değil, süslemedir.
Mevzuat talimattan ne istiyor?
Konunun ana dayanağı, 25 Nisan 2013 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğidir. Yönetmeliğin 10. maddesi çalışanların bilgilendirilmesini düzenler ve talimat için çerçeveyi doğrudan çizer:
| Yönetmelik hükmü | Ne diyor? | Talimata yansıması |
|---|---|---|
| md. 10/1-a | Çalışanlara kullandıkları ekipman hakkında yeterli bilgi ve uygun olması halinde yazılı talimat verilir. | Risk taşıyan ekipmanlar için yazılı talimat hazırlanır. |
| md. 10/1-a | Talimat, imalatçının verdiği Türkçe kullanım kılavuzu dikkate alınarak hazırlanır. | Kılavuz kaynak belgedir; talimat ondan süzülür. |
| md. 10/1-a | Talimatlar iş ekipmanıyla beraber bulundurulur. | Talimat makinenin üzerinde ya da hemen yanında durur. |
| md. 10/1-a (1-3) | En az kullanım koşulları, öngörülen anormal durumlar ve önlemler, varsa önceki kullanım deneyiminden elde edilen sonuçlar yer alır. | Talimatın üç zorunlu omurgası budur. |
| md. 10/2 | Çalışanlar, kendileri kullanmasalar bile çalışma alanındaki ekipmanların tehlikelerinden haberdar edilir. | Talimat yalnızca operatöre değil, çevrede çalışanlara da anlatılır. |
| md. 10/3 | Bilgiler ve yazılı talimatlar basit ve kolay anlaşılır olur. | Kısa cümle, sade dil, görsel destek. |
Yönetmelik talimatı tek başına bırakmaz. 11. madde, ekipmanı kullanacak çalışanlara kullanmadan önce riskler ve bunlardan kaçınma yolları hakkında eğitim verilmesini; 8. madde, özel risk taşıyan ekipmanların yalnızca bu iş için görevlendirilen kişilerce kullanılmasını ve bakım, onarım, tadilat gibi işlerin özel olarak görevlendirilmiş kişilerce yapılmasını ister. 12. madde de bu konularda çalışanların veya temsilcilerinin görüşünün alınmasını şart koşar. Kısacası talimat; eğitim, yetkilendirme ve çalışan katılımıyla birlikte çalışan bir parçadır.
Talimat, kullanım kılavuzu ve prosedür: farkı ne?
Bu üç belge sık karıştırılır ve karışıklık genellikle "kılavuz var, talimata gerek yok" sonucuna varır. Oysa her birinin işi ayrıdır:
| Kullanım kılavuzu | Kullanım talimatı | Prosedür | |
|---|---|---|---|
| Hazırlayan | İmalatçı | İşveren (işyerine özel) | İşveren |
| Kapsam | Ekipmanın tüm özellikleri ve kullanım senaryoları | Tek ekipmanın sizin işyerinizdeki güvenli kullanımı | Birden fazla kişi ve ekipmanı kapsayan bir süreç |
| Uzunluk | Onlarca sayfa | Genellikle tek sayfa | Birkaç sayfa |
| Nerede durur? | Arşivde, bakım biriminde | Ekipmanın yanında | Doküman sisteminde |
| Örnek | Pres makinesi kullanıcı el kitabı | "Hidrolik pres kullanım talimatı" | Kilitleme-etiketleme ya da iş izni prosedürü |
Talimat, prosedürlere atıf yapabilir ama onların yerine geçmez. Örneğin bir presin talimatında "sıkışan parçayı almadan önce enerjiyi kesip kilitleyin" maddesi bulunur; bunun nasıl yapılacağı ise LOTO kilitleme ve etiketleme prosedüründe ayrıntılı anlatılır.
Bir kullanım talimatında hangi başlıklar olmalı?
Yönetmeliğin saydığı üç asgari içerik (kullanım koşulları, anormal durumlar ve önlemler, önceki deneyim) talimatın omurgasıdır. Sahada işe yarayan bir talimatı bu omurganın etrafına şu başlıklarla kurabilirsiniz:
- Kimlik bilgisi: Ekipmanın adı, envanter ya da demirbaş numarası, bulunduğu bölüm, talimatın revizyon numarası ve tarihi.
- Kimler kullanabilir: Ekipmanı kullanmaya yetkili kişiler ya da yetki şartı (eğitim almış, görevlendirilmiş operatör). Yetkinin nasıl verileceğini operatör yetkilendirmesi rehberimizde anlattık.
- Kullanılacak KKD: Gözlük, eldiven, kulaklık, iş ayakkabısı gibi bu ekipmana özgü koruyucu donanım.
- Çalıştırma öncesi kontroller: Koruyucu kapakların yerinde olması, acil stop butonunun çalışması, kabloların ve hortumların sağlamlığı, çalışma alanının düzeni.
- Güvenli çalıştırma adımları: İşin sırasıyla, kısa ve emir kipindeki cümlelerle.
- Yasaklar: Koruyucuyu sökmek, çalışırken ayar yapmak, kapasite üstü yükleme gibi kesin yasaklar.
- Anormal durumlar ve önlemler: Sıkışma, anormal ses, titreşim, kaçak, aşırı ısınma, enerji kesintisi gibi durumlarda yapılacaklar.
- Acil durumda yapılacaklar: Acil stop, enerji kesme noktası, haber verilecek kişi.
- Çalışma sonrası: Kapatma sırası, temizlik, ekipmanın güvenli konuma getirilmesi.
- Deneyimden çıkan notlar: Bu ekipmanda yaşanmış kaza, ramak kala ya da arızadan çıkan dersler.
Son madde en çok atlanan ve en değerli olandır. "Bu makinede bant ayarı sırasında iki kez parmak sıkışması yaşandı; ayar yalnızca makine kilitliyken yapılır" gibi bir cümle, genel uyarılardan çok daha fazla dikkat çeker. Bu bilgiyi toplamanın en kolay yolu düzenli tutulan ramak kala bildirimleridir.
Kullanım talimatı adım adım nasıl hazırlanır?
- Ekipman listesini çıkarın. Talimat gerektiren ekipmanları envanterden belirleyin. Hareketli parçası, enerji kaynağı, basıncı, sıcaklığı ya da kaldırma işlevi olan her ekipman listeye girer.
- Kılavuzu toplayın. Her ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzunu bulun; yoksa tedarikçiden isteyin. Kılavuzdaki güvenlik uyarılarını ve kullanım sınırlarını işaretleyin.
- Risk değerlendirmesiyle eşleştirin. O ekipmana ait tehlike satırlarını ve alınan önlemleri çıkarın. Talimattaki her yasak ve her kontrol maddesi bir riske karşılık gelmelidir. Bu bağı kurmak için risk değerlendirmesi rehberimize bakabilirsiniz.
- Operatörü dinleyin. Makineyi her gün kullanan kişiye "en çok nerede zorlanıyorsun, neyi kestirme yapıyorsun?" diye sorun. Yönetmeliğin istediği çalışan görüşü de bu adımda alınmış olur.
- Taslağı yazın. Kısa cümle, emir kipi, numaralı adım kullanın. Teknik terimi gerekiyorsa kullanın ama açıklayın. Mümkünse acil stop, enerji kesme noktası ve koruyucuların yerini gösteren bir fotoğraf ekleyin.
- Sahada deneyin. Taslağı ekipmanın başında operatörle birlikte okuyun; adımların sırası gerçekte de böyle mi, eksik kalan bir durum var mı kontrol edin.
- Onaylayın ve yayınlayın. Talimatı revizyon numarası ve tarihle onaylayın, dayanıklı bir formatta ekipmanın yanına asın, dijital kopyasını kayıt sisteminize ekleyin.
- Eğitin ve imzalatın. Ekipmanı kullanacak herkese talimatı anlatın, uygulamalı gösterin ve okuyup anladığına dair imza alın.
Talimatı sahada canlı tutmak
Talimat asıldığı gün bitmez. Asıl sorun, makine değiştiği halde kâğıdın aynı kalmasıdır. Talimatı gözden geçirmeniz gereken durumları önceden tanımlayın:
- Ekipmanda değişiklik, tadilat ya da önemli bakım ve onarım yapıldığında
- Ekipman başka bir bölüme ya da farklı bir işe taşındığında
- Risk değerlendirmesi yenilendiğinde
- Ekipmanla ilgili bir kaza, ramak kala ya da tekrarlayan arıza yaşandığında
- Operatör değiştiğinde ya da yeni bir vardiya eklendiğinde (talimat aynı kalsa bile eğitim ve imza yenilenir)
Talimat, ekipmanın bakım ve kontrol kaydıyla aynı yerde tutulduğunda güncellemek kolaylaşır. Ekipmanın periyodik kontrol raporunda çıkan bir uygunsuzluk ya da bakım ekibinin yaptığı bir değişiklik, talimatın gözden geçirilmesi için doğal bir tetikleyicidir. Talimatta yazan KKD'nin gerçekten zimmetlenip zimmetlenmediğini de KKD zimmet kayıtlarıyla çapraz kontrol edin.
En sık yapılan hatalar
- Kopyala-yapıştır talimat: Aynı metin bütün makinelere asılır; ekipmana özgü tek bir bilgi içermez.
- Kılavuzun fotokopisi: Elli sayfalık kılavuz makinenin yanına konur; kimse okumaz.
- Anormal durum bölümü yok: Talimat yalnızca normal çalışmayı anlatır; sıkışma, kaçak ya da arızada ne yapılacağı yazmaz.
- Okunmayan talimat: Yağdan, tozdan ya da güneşten okunmaz hale gelmiş kâğıt yenilenmez.
- Revizyonsuz belge: Talimatın hangi tarihte, kim tarafından onaylandığı belli değildir; sahada iki farklı sürüm dolaşır.
- İmzasız eğitim: Talimat anlatılmıştır ama çalışanın bunu aldığına dair kayıt yoktur. Denetimde ve kaza sonrasında kayıt yoksa anlatım da yok sayılır.
Bu eksiklikler işverenin genel yükümlülüklerini yerine getirmediğini gösterir. 6331 sayılı Kanun kapsamındaki diğer yükümlülükler için 6331 işveren yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
FocusISG ile
FocusISG'de talimatlar, prosedürler ve kayıtlar İSG modülünün doküman başlığı altında sürüm takibiyle tutulur. Pro ve üzeri paketlerdeki imzalı kayıtlar bölümünde her çalışan için "talimat imzası", eğitim katılımı ve tatbikat katılımı ayrı ayrı işlenir; imzası eksik kayıtlar panoda uyarı olarak görünür. Ekipmanın kendisi ise Bakım (CMMS) modülünde bakım geçmişi ve periyodik kontrol terminleriyle birlikte izlenir. Böylece bir ekipmanda değişiklik yapıldığında, o ekipmanın talimatını kimlerin imzaladığını ve kimlere yeniden anlatılması gerektiğini tek yerden görebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İş ekipmanı kullanım talimatı hazırlamak zorunlu mu?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin 10. maddesi, çalışanlara kullandıkları iş ekipmanı hakkında yeterli bilgi ve uygun olması halinde yazılı talimat verilmesini ister. Uygulamada risk taşıyan her makine ve ekipman için yazılı talimat beklenir; talimatın olmaması, çalışanın bilgilendirildiğini kanıtlamayı zorlaştırır.
Üreticinin kullanım kılavuzu varken ayrıca talimat gerekir mi?
Evet, ikisi aynı belge değildir. Yönetmelik talimatın, üreticinin ekipmanla birlikte verdiği Türkçe kullanım kılavuzu dikkate alınarak hazırlanmasını ister. Kılavuz ekipmanı genel olarak anlatır; talimat ise o ekipmanın sizin işyerinizdeki kullanım koşullarını, anormal durumlarda ne yapılacağını ve kendi deneyiminizden çıkan dersleri kısa ve anlaşılır biçimde özetler.
Talimat nerede bulundurulmalı?
Yönetmeliğe göre talimatlar iş ekipmanıyla beraber bulundurulur. Bu nedenle talimat, operatörün çalışırken görebileceği bir yere, ekipmanın üzerine ya da hemen yanına asılmalı; dijital bir kopyası da kayıt sisteminde tutulmalıdır.
Talimatı kim hazırlar ve kim onaylar?
Mevzuat tek bir unvan saymaz; sorumluluk işverenindir. Uygulamada talimat, ekipmanı en iyi tanıyan bakım veya üretim sorumlusu ile iş güvenliği uzmanı tarafından birlikte yazılır, işveren veya vekili tarafından onaylanır. Yönetmeliğin 12. maddesi gereği çalışanların veya temsilcilerinin görüşünün alınması da gerekir.
Kullanım talimatı ne zaman güncellenmelidir?
Ekipmanda değişiklik veya önemli bakım ve onarım yapıldığında, risk değerlendirmesi yenilendiğinde, bir kaza ya da ramak kala yaşandığında ve kullanım şekli değiştiğinde talimat gözden geçirilmelidir. Güncellenen talimat sahadaki eski nüshanın yerine asılır ve çalışanlara yeniden imzalatılır.
Özetle: kullanım talimatı ekipmana özel, kısa, anlaşılır ve ekipmanın yanında olmalı; kullanım koşullarını, anormal durumları ve deneyimden çıkan dersleri içermeli; eğitimle anlatılıp imzayla kayda geçmeli ve ekipman ya da risk değiştiğinde güncellenmelidir.
FOCUSISG İLE UYGULA
FocusISG İSG modülünü incele →